ระบบเสียงประกาศสนามกีฬา ออกแบบอย่างไรให้ชัดทุกที่นั่ง

ระบบเสียงประกาศสนามกีฬาคือระบบกระจายเสียงที่ออกแบบให้ผู้ชมทุกที่นั่ง นักกีฬาในสนาม และเจ้าหน้าที่บริเวณทางเดินได้ยินเสียงประกาศ เสียงพากย์ เสียงเพลง และคำสั่งฉุกเฉินอย่างชัดเจน แม้อยู่กลางแจ้ง ห่างจากลำโพงหลายสิบเมตร และท่ามกลางเสียงเชียร์ของคนหลายหมื่นคน ความท้าทายไม่ได้อยู่ที่ "ความดัง" เพียงอย่างเดียว แต่อยู่ที่การทำให้เสียงถึงทุกจุดในเวลาใกล้เคียงกัน ไม่ก้อง ไม่ซ้อน ทนแดดทนฝน และเชื่อถือได้ในวินาทีที่ต้องใช้จริง

ทำไมระบบเสียงประกาศสนามกีฬาจึงต่างจากระบบเสียงในอาคาร?

เพราะสนามกีฬาไม่มีผนังและเพดานช่วยสะท้อนเสียง ระบบเสียงประกาศแบบที่ใช้ในอาคารสำนักงานหรือห้องประชุมจึงนำมาใช้ตรง ๆ ไม่ได้ ในอาคาร ลำโพงเพดานกำลังต่ำจำนวนมากกระจายทั่วพื้นที่ แต่ละตัวรับผิดชอบระยะไม่กี่เมตร แต่ในสนามกลางแจ้ง ลำโพงต้องส่งเสียงข้ามระยะหลายสิบเมตรไปยังอัฒจันทร์ที่ลาดชัน สู้กับเสียงเชียร์ ลม และพลังงานเสียงที่กระจายหายไปในอากาศเปิด ทีมออกแบบจึงต้องคิดเรื่องระยะทาง ทิศทาง เวลาที่เสียงเดินทาง และความทนทานของอุปกรณ์ตั้งแต่ต้น ไม่ใช่เลือกลำโพงจากตัวเลขกำลังวัตต์เพียงอย่างเดียว

จะครอบคลุมพื้นที่กลางแจ้งอย่างไรให้เสียงถึงทุกที่นั่ง?

หลักการคือวางลำโพงให้ใกล้ผู้ฟังมากที่สุดเท่าที่โครงสร้างเอื้อ แล้วเล็งให้เสียงตกบนคน ไม่ใช่ตกบนพื้นสนามหรือลอยขึ้นฟ้า แนวทางมีสองแบบหลัก แบบกระจาย (distributed) ติดลำโพงจำนวนมากใต้หลังคาอัฒจันทร์ บนเสาไฟ หรือราวกันตก แต่ละตัวครอบคลุมพื้นที่ใกล้ตัวและตั้งดีเลย์ให้เสียงมาถึงพร้อมกัน และแบบรวมศูนย์ (central cluster) แขวนชุดลำโพงกำลังสูงไว้ไม่กี่จุดบนโครงหลังคาหรือหอไฟ แล้วยิงเสียงระยะไกลไปทั่วสนาม สนามขนาดใหญ่มักผสมทั้งสองแบบ ใช้ลำโพงฮอร์นหรือลำโพงคอลัมน์แบบทนสภาพอากาศสำหรับอัฒจันทร์และทางเดิน และใช้ลำโพง Line Array หรือลำโพงตู้กำลังสูงในจุดที่ต้องส่งเสียงข้ามสนาม ประเด็นที่มักถูกมองข้ามคือมุมกระจายเสียงแนวตั้ง อัฒจันทร์ที่ชันต้องการลำโพงที่ควบคุมมุมแนวตั้งได้แคบ เพื่อไม่ให้เสียงล้นไปกระทบหลังคาหรือสะท้อนกลับจากอัฒจันทร์ฝั่งตรงข้าม

เสียงดีเลย์และเสียงก้องข้ามสนามแก้อย่างไร?

แก้ด้วยการหน่วงเวลา (delay) ให้ลำโพงที่อยู่ไกลจากแหล่งเสียงหลักปล่อยเสียงช้าลงเล็กน้อย เพื่อให้เสียงจากลำโพงใกล้ตัวและเสียงจากลำโพงไกลถึงหูผู้ฟังในเวลาใกล้เคียงกัน เสียงเดินทางในอากาศด้วยความเร็วประมาณ 340 เมตรต่อวินาที ในสนามที่กว้างร้อยกว่าเมตร เสียงจากฝั่งตรงข้ามจึงมาถึงช้ากว่าลำโพงข้างตัวเป็นเสี้ยววินาที มากพอที่หูจะรับรู้เป็นเสียงสะท้อนหรือคำพูดซ้อนกัน ทำให้ฟังไม่รู้เรื่องแม้เสียงจะดัง ตัวประมวลผลสัญญาณดิจิทัล (DSP) ตั้งค่าดีเลย์แยกแต่ละโซนได้ละเอียด และปรับได้อีกครั้งหลังวัดจริงหน้างาน อีกวิธีที่ช่วยได้มากคือเล็งลำโพงให้แคบและเจาะจง ไม่ให้เสียงจากอัฒจันทร์ฝั่งหนึ่งไปถึงอีกฝั่ง ยิ่งควบคุมทิศทางได้ดี เสียงสะท้อนจากหลังคาและผนังอัฒจันทร์ก็ยิ่งน้อยลง

ความชัดของคำพูดและค่า STI คืออะไร?

STI (Speech Transmission Index) คือดัชนีที่บอกว่าคำพูดที่ผ่านระบบเสียงไปถึงผู้ฟังยังเข้าใจได้มากน้อยเพียงใด มีค่าระหว่างศูนย์ถึงหนึ่ง ยิ่งใกล้หนึ่งยิ่งเข้าใจง่าย ค่านี้ไม่ได้วัดความดัง แต่วัดว่าเสียงก้อง เสียงรบกวน และการบิดเบือนของระบบทำให้พยางค์เลอะเลือนไปแค่ไหน STI จึงเป็นตัวชี้วัดที่ตรงกับความต้องการจริงมากกว่าตัวเลขเดซิเบล เพราะเป้าหมายของระบบเสียงประกาศสนามกีฬาคือให้คน "เข้าใจ" ประกาศ ไม่ใช่แค่ "ได้ยิน" มาตรฐานด้านระบบเสียงอพยพหลายฉบับกำหนดค่าความชัดของคำพูดขั้นต่ำไว้ ผู้ออกแบบจึงควรตรวจสอบข้อกำหนดและมาตรฐานที่เกี่ยวข้องกับโครงการ และระบุในสเปกให้ผู้รับเหมาวัดค่า STI จริงหลายจุดในอัฒจันทร์เมื่อส่งมอบงาน ไม่ใช่ประเมินจากการจำลองเพียงอย่างเดียว

อุปกรณ์กันน้ำกันแดดสำหรับสนามกลางแจ้งต้องดูอะไรบ้าง?

ต้องดูตั้งแต่ตัวลำโพง ขายึด สายสัญญาณ ไปจนถึงตู้อุปกรณ์ เพราะสนามกีฬาเปิดรับแดด ฝน ความชื้น และลมตลอดปี ลำโพงกลางแจ้งควรมีระดับการป้องกันฝุ่นและน้ำ (IP rating) ที่เหมาะกับตำแหน่งติดตั้ง ตะแกรงและตัวตู้ควรทนรังสี UV สนามใกล้ทะเลต้องระวังไอเกลือกัดกร่อนโลหะ ขายึดและน็อตจึงควรเป็นสเตนเลสหรือชุบกันสนิม ลำโพงที่แขวนสูงต้องคำนวณแรงลมและน้ำหนัก และให้วิศวกรโครงสร้างตรวจสอบจุดยึดทุกจุด ส่วนเครื่องขยายเสียงและอุปกรณ์ควบคุมควรอยู่ในห้องปรับอากาศ พร้อมระบบป้องกันไฟกระชากและสายดินที่ดี เพราะสนามกลางแจ้งมีเสาสูงและเสี่ยงต่อฟ้าผ่ามากกว่าอาคารทั่วไป สุดท้าย ควรวางแผนการเข้าถึงเพื่อบำรุงรักษาตั้งแต่ออกแบบ ลำโพงที่ต้องใช้รถกระเช้าทุกครั้งที่ซ่อม จะทำให้ค่าบำรุงรักษาระยะยาวสูงกว่าที่คิด

แบ่งโซนอัฒจันทร์ สนาม และทางเดินอย่างไร?

ประกาศฉุกเฉินและการอพยพในสนามกีฬาต้องเตรียมอะไร?

ต้องเตรียมให้ระบบทำงานได้แม้ไฟดับ สายขาด หรือเข้าห้องควบคุมหลักไม่ได้ เพราะในเหตุฉุกเฉิน ระบบเสียงประกาศคือเครื่องมือหลักในการบอกคนหลายหมื่นคนว่าต้องไปทางไหน ระบบเสียงอพยพ (EVAC) ตามแนวทางมาตรฐาน EN 54 จะมีไฟสำรอง การตรวจสอบสายลำโพงและเครื่องขยายเสียงอย่างต่อเนื่อง ไมโครโฟนฉุกเฉินที่มีสิทธิ์สูงสุด และข้อความอพยพที่บันทึกไว้ล่วงหน้าหลายภาษาสำหรับสนามที่รับผู้ชมต่างชาติ ระบบควรเชื่อมกับระบบแจ้งเหตุเพลิงไหม้และศูนย์บัญชาการของสนาม เพื่อสั่งอพยพเป็นขั้นตอน เช่น อพยพอัฒจันทร์ฝั่งที่เกิดเหตุก่อนแล้วค่อยขยายไปฝั่งอื่น ผู้รับผิดชอบโครงการควรตรวจสอบข้อกำหนดและมาตรฐานที่เกี่ยวข้องร่วมกับผู้ออกแบบตั้งแต่ขั้นเขียน TOR ควรกำหนดให้ทดสอบประกาศฉุกเฉินจริงทุกโซนก่อนตรวจรับงาน และฝึกอบรมเจ้าหน้าที่สนามให้ใช้ไมโครโฟนฉุกเฉินและเลือกข้อความสำเร็จรูปได้เองโดยไม่ต้องพึ่งช่าง

สำหรับหน่วยงานที่วางแผนปรับปรุงหรือสร้างระบบเสียงประกาศสนามกีฬาใหม่ ควรเริ่มจากการสำรวจหน้างานและวัดสภาพเสียงจริง ก่อนกำหนดโซน เลือกอุปกรณ์ และเขียนสเปก VAN INTERTRADE ก่อตั้งเมื่อ พ.ศ. 2529 มีผลงานมากกว่า 100 โครงการทั่วประเทศ รวมถึงงานระบบเสียงสำหรับสนามกีฬากลางแจ้งขนาดใหญ่ที่สนามกีฬาติณสูลานนท์ จังหวัดสงขลา เราให้คำปรึกษาและสำรวจหน้างานฟรี ช่วยร่างสเปก TOR และ BOQ เป็นผู้ค้าที่ขึ้นทะเบียนในระบบ e-GP และมีหนังสือรับรองผลงานให้ใช้ประกอบการจัดซื้อ โดยดูแลตั้งแต่ให้คำปรึกษา สำรวจ ออกแบบ ติดตั้ง ฝึกอบรม ไปจนถึงบริการหลังการขายทั่วประเทศ

คำถามที่พบบ่อย